# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Урымшылар

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Урымшылар

### ПАУЛДАН УРЫМШЫЛАРГА ХАТ


Янъы Антласувга киргистилген сосы эм баска хатлардынъ коьбисининъ авторы – Масихтинъ элшиси Паул, ювыт аьлими, оьлилерден тирилтилген Масих Оьзи ога келгеннен сонъ, христианлыкты кабыл этип алган парисей.

Урымдагы христиан ямагаты, Паул бу хатты ога язаяктан бир неше йыл алдын, туьзилген. Паул хатты язганга дейим Урымда болмаган, ама ямагат аьдемлерининъ бир нешеви мен таныс эди. Паул хатты Урымга Масихке ынанган Фиба деген кыскаяклы ман Грецияда болганда йиберген болар эди (16:1).

Бу хаттынъ биринши кесегининъ темасы (1-11 бб.) – Алла Иса Масихтинъ акындагы Ийги Хабардынъ куьши аркалы аьдемлердинъ баьрисин куьна уьшин язаланувдан куткарады. Аьдем Ийги Хабарга ынанса, Алла ога кешируьвди эм ярасувды береди, баласы этип, ога Оьзининъ Рухын савгалайды. Таурат (Муса Пайхамбардынъ Йорыгы) бу ийгиликлерди бералмаган, неге десе аьдемлердинъ баьриси Таураттынъ йорыкларына карсы куьна эткенлер. Ювытларга оьзлерининъ асылына эм Тауратка сенмеге керек тувыл. Тек Масихке сенимлик аьр бир аьдемди Алладынъ алдында тазалайды.

Хаттынъ экинши боьлигинде (12:1 – 15:13) Паул христиан аьдеми калай яшамага тийисли болганын окувшылардынъ эсине туьсиреди: суьювде, властьке бойсынувда, бир бирлерин сыйлавда. Сонъында (15:14 – 16:27) Паул оьзининъ тез арада Урымга бармага ниет этуьвин язады эм ямагаттынъ аьдемлерине саламын йибереди.


### 1


1Иса Масихтинъ кулы, элшилик кызметке Алла ман шакырылган 2эм Кие Язувларда пайхамбарлары аркалы берилмеге айтылган Ийги Хабарды яймага сайланган Паулдан салам!

3-4Сол Ийги Хабар Алладынъ Улы Раббийимиз Иса Масих акында. Масихтинъ асылы Даут тукымыннан эди, а Кие Рухы ягыннан оьлилерден тирилуьви мен Алладынъ Улы болганы куьшли кепте беркитилди.

5Баьри миллетлерден аьдемлерди иманга бойсындырмага деп, мен Масих аркалы эм Онынъ аты уьшин айырым савга этип элшиликти алдым.

6Иса Масихтинъ шакырган аьдемлерининъ ишине сиз де киресиз.

7Урымда яшайтаган эм Аллага багысланмага шакырылган баьри суьйгенлерине Атамыз Алладан эм Раббий Иса Масихтен шапагат эм тынышлык болсын!


Паулдынъ Урымга келмеге ниети


8Бас деп, Иса Масих аркалы Аллага баьринъиз уьшин шуькир этемен, неге десе иманынъыз акында буьтин дуныяда хабарлайдылар.

9Сизди дайым да эсимде тургыстканыма бир Алла Оьзи – шаат. Онынъ Улы акында Ийги Хабарды билдиремен, буьтин карувымды берип, кызмет кыламан.

10Алладынъ ыхтыяры ман ахырында сизге келмеге йолым ашылсын деп, дуваларымда токтамастан тилеймен.

11Неге десе мен, сиз бен Алла Рухынынъ берген савгасын боьлисип, иманынъызды беркитер уьшин коьриспеге бек аьсиретпен.

12Айтаягым бу: аранъызда болганда мен сизди, сиз де мени, бир биримизди иманымыз бан коьнъиллендирермиз.

13Билгенинъизди суьемен: кардашлар, баска миллетлилер арасында болганындай, сизинъ аранъызда да ислерим берген онъысты йыяр уьшин сизге келмеге коьп кере ниет этип аьзирлендим, ама соьлеге дейим мага тыювлык шыгып турады.

14Мен греклер эм грек болмаганлар, билимлилер эм яхиллер алдында борышлыман.

15Соьйтип, мен сизге, Урымда яшаганларга, Ийги Хабарды билдирмеге асыгаман.

16Мен Ийги Хабардан уялмайман, ол – аьр иман эткенге, бас деп ювытларга, оннан сонъ ювыт болмаганларга куткарылув уьшин Алладынъ куьдирети.

17Неге десе Ийги Хабар Алладынъ аьдемди аклавы басыннан ахырына дери иман аркалы болганын ашады. Кие Язувда язылгандай: «Ким иман аркалы акланса, сол яшаяк».


Алладынъ ашувы


18Алла акыйкаттынъ ашылувына залымлыклары ман шырмав эткен аьдемлердинъ алласызлыгына эм яманлыгына карсы коьктен ашувын коьрсетеди.

19Неге десе Алладынъ акында билмеге керекли затлар оларга ашыкланды, Алла оны Оьзи ашыклады.

20Дуныя яратылганнан бери Алладынъ коьринмегенлери, оьмирлик куьши эм аллалыгы, Онынъ яратканларыннан анълатылып, ашык коьринеди. Сога коьре оьзлерин акламага амал йок!

21Алла акында биле турып, Ога аллалык сыйын бермедилер эм шуькир этпедилер. Ама бос ойларга коьмилдилер эм анълавсыз юреклерин каранъалык бийледи.

22Оьзлерин акыллы деп санасалар да акылсыз болып шыктылар.

23Оьлимсиз Аллага сежде кылаяк орнына, олар оьлимли инсанга, кусларга, доьрт аяклыларга эм йылысатаганларга усаган бутларга табындылар.

24Соны уьшин Алла, бир бирлерининъ шаркын корлатсынлар деп, оларды юреклерининъ излеген арам ислерине берилмеге таслады.

25Олар Алла акыйкатын ялганлыкка авыстырдылар. Яратканга тувыл, яратылганга табынып кызмет кылдылар. Яратканга дайым да шуькир болсын! Амин.

26Сол себептен Алла оларга уятсыз куьсевлерге бет бердирди: хатынлары табиатта болган айкасувларды табиатта болмаган айкасувларга авыстырдылар.

27Соьйтип те эр кисилер, хатынлары ман табиатка тийисли болгандай айкасувды таслап, оьз куьсеви мен бир бири мен кызыксындылар. Эр кисилер эр кисилер мен бетсизлик этип, тувра йолдан адасканлары уьшин оьз шаркларына тийисли яза алдылар.

28Олар Аллады эслеринде тургыстувды пайдалы коьрмегенлери уьшин Алла оларды пайдасыз ойларга берилмеге таслады. Соьйтип, олар ярамаган ислер этедилер.

29Олар туьрли яманлыкларга, огырсызлыкка, сыклыкка, яман ниетке толганлар; дайым куьнлейдилер, оьлтиредилер,

30-31урыска, кылыплылыкка, ашувга берилип, соьз юргистедилер, яладан яла ягадылар, Аллады коьрип болмайдылар, ташанмаган, копар, мактаншак эм огырсызлыкка уста, ата-анага бойсынмаган, ойсыз, сенимсиз, суьювсиз, аявсызлар.

32Оьзлерин солай юргисткенлер Алла оькими мен оьлимге тийисли экенин биле турып, сол яманлыкларды оьзлери этуьви мен калмай, баскалардынъ этуьвлерине де разы боладылар.


### 2


Алладынъ аьдил оькими


1Сонынъ уьшин, ким болсанъ да баскаларды шуьшлесенъ, сени акламага амал йок. Сен, оларды шуьшлеп, оьзинъ оьзинъе оьким кесесинъ, неге десе сен, оьким кесуьвши, сол ок затларды этип турасынъ.

2Биз билемиз: солай эткенлерге Алла оькимининъ еткени тувра.

3Сен соьйтип этетаганларга оьким шыгарган, оьзинъ де соны этип, Алладынъ оькиминнен кашып кутыларман деп ойлайсынъма?

4Билким, сен Онынъ уьйкен танълыгын, сабырлыгын эм тоьзимлигин корлайсынъ. Алладынъ танълыгы сага тевбеге туьспеге амал береегин анъламайсынъма?

5Тек сен, ийнатынъа куныскан аьдем, тевбеге туьспеге унамайсынъ, соьйтип Алладынъ аьдил оькими ашылаяк ашув куьнине куьналарынънынъ санын оьстиресинъ.

6Алла аьр кимге эткен исине тийислисин береек:

7данъкты, сыйды эм оьлимсизликти, тоьзимлик пен ийги ислер этип, излегенлерге оьмирлик яшавды береек;

8оьзлерин суьйгенлерге, акыйкатка бойсынмай, яманлыкка бойсынганларга ашувын эм шамланувын туьсиреек.

9Яманлык эткен аьр бир аьдемге, бириншилей, ювытларга, оннан сонъ ювыт болмаганларга, кайгы эм азап шектиреек.

10Ама ийгилик этетаганларынынъ баьрисине, бириншилей ювытларга, оннан сонъ ювыт болмаганларга, данък, сый эм тынышлык болаяк.

11Неге десе Алла аьр кимге бирдей карайды.

12Тауратты билмей, куьна эткенлер, Тауратты билмеселер де йойылаяклар. Тауратты биле турып, куьна эткенлерге Таурат пан оьким кесилеек.

13Алладынъ алдында Тауратты тынълайтаганлар тувыл, а Тауратты толтырганлар акланаяклар.

14Тауратты билмеген баска миллетлилер табиатка бойсынып, Таураттынъ буйырыкларын толтырсалар, Таурат болмаса да олар оьзлери оьзлерине йорык курайдылар.

15Олар Таураттынъ парызлары юреклеринде язылганын коьрсетедилер. Бу затты олардынъ ырызы да шаатлайды: бирер ойлары-пикирлери оларды айыплайды, баскалары коршалайды.

16Мен яятаган Ийги Хабарга коьре, аьдемлердинъ ясыртын ислерине Иса Масих аркалы Алладынъ оьким шыгараяк Куьни соьйтип болаяк.


Ювытлар ман Таурат


17Мине сен, ювытпан деп, Тауратка таянасынъ эм Алла ман мактанасынъ.

18Алладынъ ыхтыярын билесинъ. Таураттан уьйренип, яманнан яхшыды айырасынъ.

19-20Буьтин билимди эм акыйкатлыкты оьзинде саклаган Тауратты билгенинъ уьшин сен сокырлардынъ йол коьрсетуьвшиси, каранъалыктагылар уьшин ярык, акылсызларга тербиялавшы, балаларга окытувшы болганынъа ынанасынъ.

21Сен баскаларды уьйретесинъ, а оьзинъди неге уьйретпейсинъ? «Урлама», – деп, уваз айтып, оьзинъ урлайсынъма?

22«Зиналык этпе», – деп айтып, оьзинъ зиналык этесинъме? Бутлардан шийкенесинъ, а оьзинъ табынув уьйлерди тонайсынъма?

23Таурат пан мактанасынъ, а оьзинъ Тауратты бузув ман Аллады корлайсынъ.

24Неге десе Кие Язувда: «Сиз уьшин Алладынъ аты баска миллетлилер арасында яманланады», – деп айтылган.

25Тауратты толтырсанъ, суьннетли болганынъ пайда берер. Эгер дейим Тауратты бузсанъ, суьннетинъ яравсыз болар.

26Ама суьннетсиз аьдем Таураттынъ буйырыкларын ысласа, Алла оны суьннетли деп санамаспа?

27Сен Кие Язувларга эм суьннетке ие бола турып, Тауратты бузсанъ, бабага олтырмаган, ама Тауратты ыслаган аьдем сага оьким шыгармаспа?

28Неге десе тысыннан ювыт болып коьринген шынты ювыт тувыл эм тысыннан, кевдесинде белгиленген суьннетлев шынты суьннет тувыл.

29Йок! Шынты ювыт – ишиннен ювыт болган эм де юреги суьннетленген. Бу зат – язувлардынъ тувыл, а Алла Рухынынъ иси. Ога мактав аьдемлерден тувыл – Алладан.


### 3


1Аьше, ювытлардынъ не артыклыгы бар ды? Суьннетленуьвдинъ де не пайдасы бар?

2Аьр не заттан да бар. Энъ алды ман Алла Оьзининъ соьзлерин оларга аманат этти.

3Аьше, ювытлардынъ бир кесеклери Ога алал болмасалар ша? Олардынъ сенимсизликлери Алладынъ да сенимсиз болганын коьрсетерме?

4Элбетте, коьрсетпес! Эгер дейим «баьри аьдемлер де алдавшы» болсалар да Алла Оьзининъ соьзине берк. Кие Язувда айтылганша:

«Солай этип, соьзлеринъде дайым туврашыл болаяксынъ,

оьким этуьвде, енъуьвши болып шыгаяксынъ».

5А эгер дейим терислигимиз Алладынъ аьдиллигин тагы да бек ашыклай болса, не айтайык? Билким, Алла сол кадер ашувын бизге карата болса, Ол териспе экен? Мен аьр бир аьдемге йорыклы болган соравды берейим.

6Элбетте, йок! Солай болса, Алла дуныяга оьким калай шыгарар эди?

7Меним оьтиригим аркалы Алладынъ акыйкатты айтканы оннан да ашык коьринип, Онынъ данъкы тагы да бек уьйкен болса ша? Сол заманда мага куьналы деп оьким кеспеге болама?

8Аьше, соьйтип болганда, ийгилик болдырар уьшин яманлык этеекпе? Буьйтип мени яманлайтаганлар айтадылар. Сол затка мен уьйретемен деп ялган соьзлерди айтадылар. Алла аьдил болып оларга оьким кесеек.

9-10Аьше, биз, ювытлар, яхшырак аьдемлермизбе? Элбетте йок! Мен алдын коьрсеткенше, ювытлар да, ювыт болмаганлар да – баьриси де куьна ман бийленеди. Кие Язувда айтылгандай:

«Бир аьдем де туврашыл тувыл.

11Туврады анълаган йок,

бирев де Аллады излемейди.

12Баьриси де Аллага артларын бердилер, яравсыз болдылар.

Бирев де ийгилик этпейди,

бир аьдем де.

13Олардынъ тамаклары – ашык сарытабак,

тиллери мен алдайдылар.

Эринлеринде йыланнынъ увы бар.

14Авызлары каргыска эм ашувга толган.

15Кан тоьгуьвге аяклары бек шабадылар.

16Каерге де барсалар, ызларында опырав эм баьле калдырадылар,

17а тынышлык йолды билмейдилер.

18Алладан коркув акылларына келмейди».

19Биз билемиз: Тауратта айтылган баьри зат та Тауратка сенгенлерге айтылады, соьйтип, бирев де оьзин аклар мырат пан авызын ашпас эм буьтин дуныя Алла алдында яваплы болар.

20Неге десе бир аьдем де Тауратты толтырувы ман Алладынъ алдында акланмаяк. Тек Таурат аркалы куьна не болганын анълаймыз.


Иман ман акланув


21Ама энди Алла Таураттан айырым аклав йолын ашыклады. Бу затты Таурат та, пайхамбарлар да шаатлык этедилер.

22-23Алла аьдемлерди Иса Масихке сыйынган иманлары ман аклар. Муны иман эткен аьр ким уьшин этер, биревди де айырмас. Тек аьр ким де куьналы болды эм Алладынъ данъкыннан куры калды.

24Олар, куткарылувды Иса Масих аркалы алып, Алладынъ шапагаты ман тоьлевсиз акланадылар.

25Алла Исады, тоьгилген канына сенуьвимиз бен куьналарымызды кеширтеек курманлык болмага деп, белгиледи. Соьйтип, Алла аьдиллигин коьрсетти, неге десе тоьзимлик эте турып, алдынгы заманларда этилген куьналарды язасыз кеширди.

26Соны ман Ол аьлиги заманда аьдиллигин коьрсетти. Оьзи аьдил болып калады эм Иса Масихке иман эткенлерди аклайды.

27Аьше, энди биз не зат пан оьктемсимеге болармыз? Эш бир зат пан да! Кайсы йорыкка таянамыз? Тауратты толтырувгама? Йок, иман йорыгына таянамыз.

28Неге десе аьдем Тауратты толтырувы ман тувыл да, иманы ман акланар деп, беркитемиз.

29Алла ша? Ол тек ювытлардынъ Алласы ма? Яде баска миллетлердики де ме? Элбетте, Ол – баска миллетлердинъ де Алласы.

30Алла – бир, Ол иманлы суьннетлиди де, иманлы суьннетсизди де аклайды.

31Сол заманда иманлы болувымыз бан Тауратты йокка шыгарамызба? Эш болмас! Оны койып, биз Тауратты бегитемиз.


### 4


Ибрагим пайхамбардынъ иманы


1Аьше, сол заманда биз, ювытлар, халкымыздынъ ата-бабасы Ибрагим акында не айтпага керекпиз? Ол не сынаган?

2Оьзининъ эткен затлары уьшин акланган эсе, онынъ мактанмага акы болар эди. Ама Алладынъ алдында мактанып болмас эди.

3Кие Язув не дейди? «Ибрагим Аллага ынанды, Алла да ынанганын туврашылыкка санады».

4Ислегенге тоьлев акша – савга тувыл, а ога тийисли ак.

5А эгер аьдем, эткен бир затына да таянмай, оны – туврашыл болмаганды аклайтаган Аллага иманлы болса, Алла онынъ иманын туврашылыкка санар.

6Боьтен де Алла, онынъ эткен бир затына да карамаганлай, аклаган инсаннынъ наьсиби акында Даут булай айтады:

7«Кимлердинъ куьналары кеширилген эм шуьшлери мутылган – солар наьсиплилер.

8Кимге Раббий куьнасын эсапка алмаса, сол инсан наьсипли».

9А сол наьсип тек суьннетленгенлер уьшин ме яде суьннетленмегенлер уьшин ме? Биз: «Ибрагимнинъ иманы туврашылыкка саналды», – деп айтамыз.

10Бу зат кашан болган? Ол суьннетленеектен алдын ма яде суьннетленгеннен сонъ ма? Бу зат болганда, ол суьннетли тувыл, а суьннетсиз эди!

11Ибрагим, суьннетленмеген заманда болган иманы ман акланганын коьрсеткен мухыр деп, суьннет белгисин кабыл этти. Соьйтип, Ибрагим, суьннетли болмасалар да, Аллага иман эткенлердинъ баьрисининъ атасы болды эм олардынъ да иманы туврашылыкка саналды.

12Атамыз Ибрагим суьннетлилердинъ де атасы болды. Бу суьннетлилер тек бабага олтырылып калмай, Ибрагим суьннетленмей турган замандагы иманынынъ ызыннан барадылар.

13Алладынъ Ибрагимге эм онынъ тукымына дуныядынъ иелери болаяксынъыз деген ваьдеси Таурат талапларын толтырганы уьшин тувыл, а иманы ман акланганы уьшин берилген эди.

14Эгер Тауратка сенгенлер дуныядынъ иеси болаяк болсалар, иман бос эм ваьде куьшсиз болаяк эди.

15Неге десе Таурат йорыгы бузылса, Алладынъ ашувланувына йол ашылар. Ама йорык болмаган ерде, йорыкты бузув да йок.

16Эне соны уьшин бу ваьде, Алладынъ шапагатына таянар эм Ибрагимнинъ тувдыкларынынъ баьриси уьшин беркитилер деп, иманга негизленген. Ибрагимнинъ тувдыклары тек Тауратка сенгенлер тувыл, Ибрагимдей, иманлы болганлар.

17Кие Язувда: «Мен сени коьплеген миллетлердинъ атасы эткенмен», – деп айтылгандай, Ибрагим, оьзи ынанган Алладынъ – оьлилерди тирилтуьвши, болмаган затты буйырыгы ман бар этуьвши Алладынъ – алдында бизим баьримизге де ата.

18Эш бир уьмити болмаган заманда да Ибрагим уьмит пен иман этти, Алладынъ: «Тувдыкларынъ сансыз коьп болаяк», – деген соьзлерине сенип, коьплеген халклардынъ атасы болды.

19Ол юз ясына ювыкласа да, шаркы оьлидикиндей болганын да, пишеси Сарадынъ да карны кысыр болганын анъласа да, иманын карувсызландырмады.

20Ол имансызлык этпеди, Алладынъ ваьдесине шекленмеди. Аллады данъклады эм иманы оннан да берк болды.

21Алладынъ ваьде эткенин толтырмага куьши болганына толы сенип турды.

22Эне соны уьшин «иманы туврашылыкка саналды».

23Кие Язувда «туврашылыкка саналды» деген соьзлер тек Ибрагим уьшин тувыл, бизим уьшин де язылды.

24Неге десе Раббийимиз Исады оьлилерден тирилткен Аллага иман эткенимиз де туврашылыкка саналаяк.

25Иса куьналарымыз уьшин оьлимге берилди эм Алладан акланувымызды алар уьшин оьлилерден тирилтилди.


### 5


Алла ман ярасув


1Соьйтип, иманымыз бан акланганымыз уьшин Раббийимиз Иса Масих аркалы Алла ман ярасувлыгымыз бар болды.

2Масих аркалы да Алладынъ шапагатына иман йолы ман етпеге амал берилди. Сол шапагатта яшаймыз эм Алла данъкына ортакшылык этеекпиз деген уьмитимизге суьйинемиз.

3-4Тек оны ман тувыл. Биз шегетаган кыйынлыкларымызга да суьйинемиз. Неге десе билемиз: кыйынлыктан тоьзимлик, тоьзимликтен сынавлылык, сынавлылыктан уьмит тувады.

5Уьмит бир заманда да бос тувмайды, неге десе Алла бизге берген Кие Рухы аркалы Оьзининъ суьйимин юреклеримизге мол явдырады.

6Неге десе, биз аьли де амалсыз болып турганлай, Алла белгилеген вакытта Масих биз, алласызлар, уьшин оьлди.

7Ким болса да бирев туврашыл инсан уьшин янын берерме экен? Ийги аьдем уьшин, билким, бирев оьлимге барып та олтырар.

8Ама Алла бизге Оьзининъ суьйимин биз аьли де куьналы болган заманда Масихтинъ биз уьшин оьлгени мен коьрсеткен эди.

9Биз энди Масихтинъ тоьгилген каны ман акланганмыз. Сога коьре, шексиз де, Масих аркалы Алладынъ ашувыннан да куткарылаякпыз.

10Биз Алладынъ явлары бола турганлай, Улынынъ оьлими аркалы Оны ман ярастык. Сога коьре, энди ярасканнан сонъ, шексиз де, Улынынъ яшавы аркалы куткарылаякпыз.

11Ама бу да тамамы тувыл. Биз Алладынъ Раббийимиз Иса Масих аркалы эткенине суьйинемиз, Ол аркалы энди Алла ман ярасканмыз.


Адам пайхамбар ман Масих Иса


12Соьйтип, куьна дуныяга тек бир аьдем (Адам пайхамбар) аркалы кирди, оьлим де – куьна аркалы. Соны ман оьлим баьри аьдемлерге коьшти, неге десе баьриси де куьналы болдылар.

13Таурат йорыгы берилмей, дуныяда куьна бар эди. Ама йорык болмаган ерде, куьна эсапка алынмайды.

14Ога карамай, Адам пайхамбардан Мусага дейим оьлим Адамнынъ шуьшиндей куьнага кирмегенлердинъ уьстинде де аькимлик суьрди. Адам – Келеек Инсаннынъ[1] келбети. 15Ама Адамнынъ терислиги Алладынъ шапагат савгасы ман тенъ тувыл. Бир аьдемнинъ терислиги себепли коьплеген инсан оьлди. Сога коьре, Алладынъ шапагаты эм бир Аьдемнинъ, Иса Масихтинъ, шапагаты ман берген савгасы, шексиз де, коьплеген инсанга артыгы ман етти.

16Алладынъ савгасы сол бир аьдемнинъ эткен куьнасы ман тенъ тувыл. Сынъар бир шуьши болганга шуьшлев оьким шыгарылды, ама коьплеген терисликлер этилгеннен сонъ Алладынъ берген шапагат савгасы акланув аькеледи.

17Бир кисидинъ терислиги себепли оьлим сол бир киси аркалы аькимлик суьрген. Сога коьре Алладынъ мол шапагатын эм акланув савгасын алганлар, шексиз де, бир Аьдем, Иса Масих, аркалы яшав табып, патшалык суьрееклер.

18Суьйткенде, бир кисидинъ терислиги калай баьри аьдемлерге оьким аькелген болса, соьйтип те бир кисидинъ туврашылыгы баьри аьдемлерди аклап, оларга яшав аькелеек.

19Неге десе бир аьдемнинъ бойсынмавы аркалы коьплегенлер калай куьналы этилген болса, соьйтип те бир аьдемнинъ бойсынувы аркалы коьплер акланаяклар.

20Таурат терисликти оьстирер уьшин артында келди. Ама куьна оьскен ерде Алладынъ шапагаты оннан да коьп оьсти.

21Суьйткенде, куьна оьлим аркалы калай аькимлик суьрген болса, солай да Алладынъ шапагаты, Раббийимиз Иса Масих аркалы акланув эм оьмирлик яшав аькелип, аькимлик суьреек.


### 6


1Энди сонъы не? Алдынгындай куьна ишинде, Алладынъ шапагаты артык болсын деп, яшармызба?

2Эш болмаяк! Биз куьна этуьв ягыннан оьлгенмиз. Эндиден арбатын куьна ишинде яшап болармызба?

3Баьримиз де, Иса Масих пен косылар уьшин сувда шомылдырылып тазаланганлар, Онынъ оьлимин пайласканымызды билмейсизбе?

4Сога коьре сувда шомылдырылып тазаланувымыз бан биз, оьлип, Оны ман бирге коьмилгенмиз. Масих Атадынъ данъклы куьдирети мен оьлилерден тирилгендей, биз де солай янъы яшав йолында юрер уьшин сувда шомылдырылып тазаланганмыз.

5Эгер дейим биз, Масих оьлгениндей оьлип, Оны ман косылган болсак, соьйтип те, Масих тирилгениндей тирилип, Оны ман косылаякпыз.

6Билемиз, энди куьнадынъ куллары болмаяк деп, шаркымызда куьнадынъ куьши курытылар уьшин алдынгы аьдемлигимиз Масих пен бирге кашта оьлтирилди.

7-8Оьлген аьдем куьнадан эркин этилген. Ынанамыз, эгер дейим биз Масих пен бирге оьлген болсак, соьйтип те Оны ман бирге яшаякпыз.

9Билемиз, Масих оьлилерден тирилтилген, энди оьлмеек, оьлим энди Ога аькимлик суьрмеек.

10Ол оьлими мен куьнады енъер уьшин сынъар бир кере оьлди. Энди яшавы ман Аллады сыйлар уьшин яшайды.

11Сиз де соьйтип, Масих Иса ман косылып, оьзинъизди куьна уьшин оьли, Алла уьшин сав деп, сананъыз.

12Сога коьре сизинъ оьлеек шаркынъызда куьна аькимлик суьрмесин, сизди шаркынъыздынъ куьсевлерине бойсындырмасын.

13Шаркынъыздынъ бир муьшесин де, яманлык алаты этип, куьнага берип турманъыз. Онынъ орнына, оьлилерден тирилгенлердей, оьзинъизди Аллага беринъиз, шаркынъыздынъ муьшелери Аллага туврашылык алаты болсын.

14Куьна сизге аькимлик суьрмесин, неге десе сиз Таураттынъ тувыл, а Алла шапагатынынъ аькимлигиндесинъиз.


Туврашылыктынъ кулы болув


15Аьше, не? Таураттынъ тувыл, Алла шапагатынынъ аькимлигинде болганымыз уьшин куьна этип тураякпа? Эш бир заманда да!

16Билмейсизбе, кимге бойсынып, оьзинъизди ыргатлыкка берсенъиз, сиз бойсынган аьдеминъиздинъ кулы боласынъыз: сиз яде куьнадынъ кулы болып оьлерсинъиз, яде Аллага бойсынувшы кул болып акланарсынъыз.

17Бир заманларда сиз куьнадынъ кулы эдинъиз, ама Аллага шуькир, сизге берилген буьтин окувга алал юректен бойсындынъыз.

18Сиз, куьнадан босатылып, туврашылыктынъ куллары болдынъыз.

19Инсан кылыгынъыз карувсыз болганы уьшин аьдемлердинъ куьнде кулланатаган тилинде анълатаман. Бир заманларда шаркынъыздынъ муьшелерин яман мырат пан арамлыкка эм яманлыкка калай берген болсанъыз, солай ок муьшелеринъизди туврашылыкка кул этип берип, энди оьзинъизди Аллага багысланъыз.

20Сиз куьнадынъ куллары болган заманда туврашыл болмага кереклиликтен эркин эдинъиз.

21Сиз энди уялган затларды эткенинъизден сол заманда кайдай пайда алгансыз? Сол затлардынъ сонъы – оьлим!

22А энди сиз куьнадан босатылып, Алладынъ куллары болдынъыз. Соннан пайда алып, оьзинъизди Аллага багыслайсыз, сонъы да – оьмирлик яшав.

23Куьнадынъ тоьлеви – оьлим, а Алладынъ савгасы – Раббийимиз Иса Масих аркалы оьмирлик яшав.


### 7


Таурат йорыгыннан эркин болув


1Кардашлар, билмейсинъизбе (муны Тауратты билгенлерге айтаман) Таурат йорыгы тек аьдем сав заманда ога аькимлик суьреди.

2Мысалыга, байга барган пише байы сав заманда ога йорык пан байланады. Тек байы оьлсе, пише оны байына байлаган йорыктан эркин болады.

3Ама байы сав бола турып, пише баска эрге байыр болса, зина эткенге саналады. Тек байы оьлсе, пише Таураттан эркин болады. Сол заманда баска байга барса да пише алаллыкты бузбайды.

4Соьйтип, кардашларым, сиз де, Масихтинъ шаркы аркалы оьлип, Таураттан эркин болдынъыз. Соны ман баскага, оьлилерден тирилтилген Масихке, байырландынъыз. Бу да, биз Аллага пайдалы куллык этеек деп, болды.

5Биз инсан кылыгымызга берилип яшаган заманда, Таурат уянткан куьналы куьсевлер шаркымыздынъ муьшелеринде аьрекет этип турды, онынъ да сонъы оьлим эди.

6Ама биз, оьлип, бизди есирде ыслаган Таураттан энди эркин болдык. Соьйтип, биз Аллага, алдынгыдай Тауратта язылганга ызламай, Алла Рухы берген янъы яшавга ызлап, кызмет кыламыз.

7Не зат айтпага боламыз? Таурат та, куьна да тенъ болама, аьше? Эш болмаяк! Таурат болмаса мен куьнадынъ не зат болганын билмеек эдим. Эгер дейим Таурат: «Сукланма», – деп, айтпаган болса, мен сукланувдынъ не болганын билмес эдим.

8Куьна, сол парызды оьз ис алаты этип, менде аьр туьрли сукланув тувдырды. Таураттынъ тысында куьна, оьлидей, куьшсиз.

9-10Мен Тауратты билмей яшаган заманым болган; ама сол парыз эсиме келгенлей, куьна янланды, а мен оьлдим. Яшав аькелмеге талапланган парыз мага оьлим аькелип шыкты.

11Куьна, сол парызды оьзининъ ис алаты этип, мени алдады эм онынъ ярдамы ман оьлтирди.

12Соны ман Таурат – кие, онынъ парызлары да кие, аьдил эм ийги.

13Суьйткенде, ийги болган зат мага оьлим алып келдиме? Эш болмаяк! Оны куьна этти эм солай этип оьзининъ шынты сыпатын коьрсетти. Куьна, сол ийги затты кулланып, мага оьлим аькелди. Соьйтип, сол парыз аркалы куьнадынъ калай яман зат болганы тагы да бек ашыкланады.

14Биз билемиз, Таурат – Алла Рухыннан. А мен – куьнага кулдай сатылган аьдетли инсан.

15Мен оьзим оьзимнинъ не эткенимди анъламайман. Этпеге суьйген затымды этпеймен, коьрип болмаганымды этемен.

16Этпеге суьймегенимди эткенде, Таураттынъ туьзлигин кабыл эткенимди коьрсетемен.

17Туврасы ман, сол затты энди мен тувыл, менде яшаган куьна этеди.

18Билемен, менде, туьзин айтсам, инсан кылыгымда, ийгилик йок. Яхшылык этпеге коьнъилим бар, тек шынтылай этпеге куьшим йок.

19Ийгиликти, этпеге суьйсем де, этпеймен, а яманлыкты, этпеге суьймесем де, этемен.

20Эгер дейим этпеге суьймегенимди эте болсам, оны энди мен этпеймен, меним ишимде яшаган куьна этеди.

21Соннан бу йорыкты шыгараман: яхшылык этпеге суьйсем де алдымда аьр заман яманлык турады.

22Ишимдеги аьдем десем Алладынъ йорыгына суьйинеди.

23Ама шаркымнынъ муьшелеринде бир баска йорыкты коьремен. Сол йорык акылым унаган йорыкка карсы шыгады эм мени муьшелериме куьна эттируьвши йорыктынъ есири этеди.

24Мен наьсипсиз аьдеммен! Сосы оьлим юргисткен шаркымнан мени ким куткарар?

25Аллага шуькир, Раббийимиз Иса Масих аркалы (куткарыламан). Соьйтип, мен оьзим Алладынъ йорыгына тек акылым ман, инсан кылыгым ман куьна эттируьвши йорыкка куллык этемен.


### 8


Алладынъ яшав беруьвши Рухы


1Сога коьре Иса Масихке байыр болганларга[2] энди бир туьрли оьким йок.

2Неге десе Иса Масих аркалы яшав беретаган Рухтынъ йорыгы сени куьна эм оьлим аькелген Таураттан босатты.

3Таурат инсан кылыгымыз бан куьшсиз болганыннан бажаралмаганды, Алла бажарды: Оьзининъ Улына куьналы инсан шаркындай шарк берди, Оны куьна уьшин курман болмага йиберип, инсан кылыгында аьрекетлейтаган куьна уьшин оьким шыгарды.

4Биз Таураттынъ аьдил талапларын толтырар уьшин, Ол солай этти. Неге десе биз инсан кылыгымызга бойсынмай, Алла Рухына бойсынып, яшаймыз.

5Ким инсан кылыгына бойсынса, сол инсан кылыгынынъ суьйген затларын ойлайды. Ким Алла Рухына бойсынса, сол Рухтынъ суьйген затларын ойлайды.

6Тек инсан кылыгынынъ суьйгенин ойласанъ, оьлерсинъ, а Алла Рухынынъ суьйгенин ойласанъ, яшав эм тынышлык табарсынъ.

7Неге десе оьзининъ инсан кылыгынынъ суьйгенин ойлаган аьдем – Аллага яв: ол Алладынъ йорыгына бойсынмайды эм бойсынып та болмайды.

8Инсан кылыгынынъ аькимлигинде болганлар Аллады разы этип болмайдылар.

9Тек, Алладынъ Рухы ишинъизде яшайтаган болса, сиз инсан кылыгынъыздынъ тувыл, сол Рухтынъ аькимлигиндесиз. Кимде Масихтинъ Рухы йок болса, сол Оныкы тувыл.

10Ама Масих сизде болса, шаркынъыз куьна амалтын оьлген болса да, рухынъыз Алладынъ алдында акланганынъыз уьшин яшайды.

11Эгер дейим Масихти оьлилерден тирилткен Алладынъ Рухы сизде яшайтаган болса, Сол, Масихти оьлилерден тирилткен, ишинъизде яшайтаган Оьзининъ Рухы ман сизинъ оьлеек шаркынъызга яшав береек.

12Соьйтип, кардашлар, борышымыз бар, тек инсан кылыгымызга тувыл. Ога бойсынып яшав керекли болмайды.

13Неге десе инсан кылыгынъызга бойсынып яшасанъыз, оьлеексинъиз. Ама Алла Рухы ман шаркынъыздынъ куьналы ислерин оьлтирсенъиз, яшаяксынъыз.

14Кимлер Алладынъ Рухы ман юргистилселер, солар – Алладынъ уллары.

15Сиз алган Рух тагы да сизди коркувда яшамага кыстаган ыргатлыктынъ рухы тувыл. Йок, сизди Алладынъ уллары эткен Рухты алгансынъыз! Ол бизди: «Абба[3]! Ата!» – деп ялбарып тилемеге коьнъиллендиреди.

16Сол Рух Оьзи бизим рухымыз бан бирге Алладынъ балалары болганымызды шаатлайды.

17Эгер дейим балалары болсак, асабалары да болармыз – Алладынъ асабалары, Масихке де асабадаслар. Неге десе Онынъ азаплары ман боьлискен болсак, данъкы ман да боьлисермиз.


Масихке иман эткенлердинъ данъкы


18Меним ойыма коьре, аьлиги азапларымыз келеекте бизге ашылаяк данък пан тенълестирилмеге тийисли тувыл.

19Алла яраткан ер-коьк, Алла Оьзининъ улларын не заман ашык коьрсетер экен деп, шыдамсыз саклайды.

20-21Неге десе ер-коьк маьнесизликке бойсындырылган. Соны суьйип кабыл этпеген, тек Алладынъ буйырыгы ман бойсындырылган. Алла соны эткенде, ер-коьк оьзи де, маьнесизликке кул болувдан кутылып, Алла балаларынынъ данъклы эркинлигине етер деп, уьмит этилген эди.

22Биз билемиз де: буьтин ер-коьк, бала табаятырган хатындай болып, аьлиге дейим де ынъыранады эм азапланады.

23Тек ер-коьк тувыл, аьле биз де, Алла Рухын янъы яшавдынъ басы этип алганлар, Алла бизди Оьзининъ улларындай этип, (кыяметте) шаркымызды (оьлимнен) эркин этер деп саклап, янымыз бан ынъыранамыз.

24Сога уьмит этип, куткарылганмыз. Ама уьмитимиз толтырылганын коьрсек, ога уьмит этип турмаспыз. Ким колында коьрген затына уьмит этеди?!

25Эгер дейим биз коьрмей турган затка уьмит этетаган болсак, шыдамлык пан уьмит этип турармыз.

26Рух та карувсызлыгымызда бизге ярдамга келеди: биз не зат акында дува этеегимизди тийислисинше билмеймиз, ама соьз бен анълатып болмаяк куьрсинуьвлер мен Рух Оьзи бизим уьшин ялбарып тилейди.

27Юрек туьбиндеги энъ де ясыртын ойларымызды анълаган Алла, Рух не ойлаганын биледи, неге десе Алла Ога багысланганлар уьшин калай суьйсе, Рух солай тилейди.

28Билемиз: Аллады суьйген, Онынъ мырады бойынша шакырылган аьдемлер мен бирге ислеп, Рух баьри затты да ийгиликке айландырады.

29Олар болмай турып та Алла оларды билетаган эди эм, Оьз Улы коьплеген кардашларынынъ ишинде тувнъыш болсын деп, оларды Оьз Улына усас болмага эртеден белгиледи.

30Кимлерди эртеден белгилеген болса, соларды шакырды: шакырганларын аклады, аклаганлары ман данъкын боьлди.

31Бу затлар акында не айтпага боламыз? Алла биз яклы болса, ким бизге карсы?

32Эш бирев де! Неге десе Алла биз уьшин Оьз Улын аямады, баьримиз уьшин курманга берди. Солай болганда, Оннан баска аьр затты да бизге багысламаспа?

33Алладынъ сайланганларын ким шуьшлеп болар? Эш бирев де!

34Неге десе Алла оларды аклаган. Ким оларга оьким шыгарар? Эш бирев де! Неге десе оьлген, ога да косып, оьлилерден тирилтилген Масих Иса Алладынъ онъ янында турып, бизим уьшин ялбарып тилейди.

35Масихтинъ суьйиминнен бизди не айырмага болар? Азаплар, кыйынлыклар, кувгынлыклар, ашлык, яланъашлык, кавыфлык, кылыш па?

36Кие Язувда айтылгандай:

«Сени уьшин биз аьр вакыт оьлимге ювыкпыз,

сойылмага аькетилген койларга саналамыз».

37Ама бизди Суьйгеннинъ ярдамы ман биз баьри затта да толы енъуьв таптык.

38Мен толы ынанаман: не оьлим, не яшав, не маьлеклер, не йинлер эм баска куьшлер,

39не аьлиги оьмир, не келеек оьмир, не йогардагы дуныя, не туьпсиз опкын – яратылган баска эш бир зат та Алладынъ Раббийимиз Иса Масихте коьрсеткен суьйиминнен бизди айыралмаяк!


### 9


Алладынъ сайлаганлары


1Масихке байыр болган биревге тийислисинше, туврасын айтаман, оьтирик соьйлемеймен. Кие Рух аькимлигинде болган ырызым да – ога шаат.

2-3Кайгым меним бек уьйкен, юрегимде тынмаган бир авырув бар. Кардашларымнынъ, ырувдасларымнынъ орнына мен оьзим Алла тарабыннан язаланып, Масихтен айырылганымды да тилер эдим.

4Олар – исраилшилер: Алла оларды Оьзининъ уллары этти, данъкын коьрсетти, олар ман антласувлар беркитти, Тауратты, табынув йорыкларды, ваьделерди берди.

5Уллы ата-бабалар[4] – олардынъ аталары, Масих те олардынъ ырувыннан тувган. Ол – баьрисиннен де уьйкен, оьмирге де шуькирге тийисли Алла. Амин.

6Ама Алла Оьзининъ соьзин толтырмады деп, айтпайман. Исраилшилердинъ баьриси де шынты Исраил[5] тувыллар.

7Эм Ибрагимнинъ тувдыкларынынъ баьриси де онынъ балалары тувыллар. (Алла ога айткандай:) «Сенинъ тувдыкларынъ тек Исхактан тувганлар болаяклар».

8Суьйткенде, табиат йорыгы бойынша тувганлар болмай, Алладынъ ваьдеси бойынша тувганлар Онынъ балалары деп саналаяклар.

9Неге десе Алла: «Мен келеек йыл бу вакытта кайтаякпан, Сарада[6] ул болаяк», – деген соьзлер мен ваьде эткен.

10Бу да сонъы тувыл. Ата-бабамыз Исхактан пишеси Рабият эгизлер мен авыраяклы болды.

11-12Балалар аьле де тувмай не ийгилик, не де яманлык этпеген заманларында, Алла Рабиятка: «Уьйкенинъ кишкейинънинъ кулы болаяк», – деген. Соьйтип, Алла эгизлерден бирин сайлаганы ман Оьзининъ мырады олардынъ этеек бир затына таянмаганын эм Оьзи кимди суьйсе, соны шакырганын коьрсетти.

13Кие Язувда айтылгандай:

«Мен Эсавды тувыл, Якупты суьйдим».

14Муннан кайдай ой шыгараяк? Алла аьдилликсизбе? Эш болмаяк!

15Алла Мусага: «Кимди языксынмага суьйсем, соны языксынарман. Кимди ярлыкамага суьйсем, соны ярлыкарман», – деген.

16-17Соьйтип, аьдемнинъ сайланганы оьзининъ тилеклерине эм куьресуьвине тувыл, а Алладынъ языксынувына байланады. Кие Язувда Алла пергаунга[7]: «Сен аркалы куьдиретимди коьрсетер эм атымды буьтин дуныяга белгили этер уьшин сени патша эттим», – дейди.

18Соьйтип, Алла кимди суьйсе, соны языксынар, суьйгенин де ийнат этип кояр.

19Сен меннен: «Аьше, сол заманда Ол кимди болса биревди калай шуьшлер? Ким Онынъ ыхтыярына карсы шыгар?», – деп сорарсынъ.

20Аьдем, Алла ман эриспеге сен ким болгансынъ? Исленген зат оны ислегенге: «Сен мени булай неге эткенсинъ?» – деп айтаякпа?

21Шоьлмекшидинъ бир ок балшыктан эм де баалы, эм де ушшыз шоьлмек этпеге эркинлиги йок па, аьше?

22Алла, Оьзининъ ашувын коьрсетпеге эм куьдиретин билдирмеге суьйип, йойылмага белгиленген, ашувына тийисли шоьлмеклерге уьйкен сабырлык пан тоьзген болса, не айтаяк?

23Алла данъклы болмага аьзирлеген эм языксынаяк аьдемлерине Оьзининъ данъклы байлыгын билдирер уьшин солай эткен болса, не айтаяк?

24Эм сол аьдемлер – бизбиз. Ол бизди тек ювытлардан тувыл, баска миллетлилерден де шакырды.

25Ошея пайхамбардынъ китабында Алла билдиргендей:

«Меним халкым болмаганды Оьз халкым деп,

суьйикли болмаганды суьйиклим деп, айтарман.

26Эм тап сол: „Меним халкым тувылсынъыз“, – деп айтылган ерде,

олар яшав беруьвши Алладынъ уллары деп те аталаяклар».

27Ешая пайхамбар Исраил акында булай кышкырып айтады:

«Исраил улларынынъ саны денъиз ягасындагы кумдай болса да

бек азы куткарылаяк.

28Неге десе Раббий ер юзинде

Оьзининъ шалт эм кескин оькимин толтыраяк».

29Ешая эртеден айтканындай:

«Эгер дейим Куьдиретли Раббий

бизге бир-неше тувдык калдырмаган болса,

биз Содомдай болар, Гоморага усар эдик».


Исраилдинъ имансызлыгы


30Энди не зат айтайым? Алладан акланувды излемеген баска миллетлилер акланувды алдылар. Иманлары ман акланадылар.

31Ама Таурат аркалы акланувды излеген исраилшилер Тауратты толтырмага етисалмадылар.

32Неге етисалмадылар? Неге десе акланувды, иманга тувыл, оьзлерининъ эткен ислерине таянып, изледилер. Солай этип олар «абынув тасына» суьриндилер.

33Кие Язувда булай язылган:


«Мине Мен Сионда тас саламан –

Ога абынаяклар;

кая саламан –

Ога суьринип йыгылаяклар.

Ама Ога ким сенсе, сонынъ уьмити уьзилмес».

### 10


1Кардашлар, меним юректен аьсирет болган эм Алладан тилеген затым – Исраил халкынынъ куткарылувы.

2Олар Алладынъ эмирин толтырмага талпынадылар. Соны мен шаатлайман. Ама талпынувлары акыйкат билимге таянмайды.

3Неге десе исраилшилер, Алладынъ аьдемлерди калай аклаганын аньламаганлай, оьзлери-оьзлерин аклатпага куьреседилер. Соьйтип, Алладынъ аклав йолына бойсынмадылар.

4Неге десе, Алла иман эткен аьр кимди акласын деп, МасихТаурат йорыгын тамамлады.

5Муса, Тауратка таянып акланув акында: «Таураттынъ талапларын толтырган солай этип яшаяк», – деп язады.

6Ама иманга таянып акланув акында Кие Язув булай айтады: «Ким коькке коьтерилеек?» – деп, оьзинънен сорама (солай айтылганы: Масихти ерге туьсирер уьшин).

7Эм сорама оьзинънен: «Ким туьпсиз опкынга туьсеек?» – деп (солай айтылганы: Масихти оьлилерден коьтерер уьшин).

8Ама Кие Язув не айтады? «Сага ювык Алладынъ Соьзи – авызынъда эм юрегинъде». Баскаша айтканда, бу соьз – биз яйып юрген, иман акындагы хабар.

9Неге десе авызынъ ман Исадынъ Раббий болганын ашык айтсанъ эм Алла Оны оьлилерден тирилткенине юрегинъ мен ынансанъ, куткарылаяксынъ.

10Ким юреги мен иман этсе, сол акланаяк. Ким авызы ман иман эткенин айтса, сол куткарылаяк.

11Кие Язувда айтылгандай: «Ога ким сенсе, сонынъ уьмити уьзилмес».

12Бу соьз, ювытларды баска миллетлилерден айырмай, аьр аьдемге айтылган. Раббий бир, Ол баьрисининъ де Иеси. Ога ялбарып тилегенлердинъ баьрисине де Ол юмарт.

13Неге десе: «Раббийге ялбарып тилегенлердинъ аьр бири куткарылаяк».

14Тек Ога иман этпегенлер, калай Ога ялбарып тилерлер? Эситпегенлерине калай иман этерлер? Алладынъ соьзин яятаган болмаса, калай эситерлер?

15Эгер дейим Алла соьзин анълатпага йиберилмеген болса, соьзи калай яйылаяк? Кие Язув айткандай: «Ийги Хабарды алып келгенлердинъ аякларын коьруьв калай аьруьв!»

16Ама Ийги Хабарды баьриси де кабыл этпедилер. Ешая пайхамбар айткандай: «Я Раббий, меннен эситкенине ким ынанды экен?»

17Соьйтип, инсан тек Масих акындагы хабарды эситсе, иман этер, сол хабар да анълатылмаса эситилмес.

18Ама сорайман: «Аьше, ювытлар эситпегенлерме?» Элбетте, эситкенлер. Кие Язувда язылганды да:

«Буьтин ер юзинде олардынъ давыслары яйылды,

дуныядынъ доьрт муьйисине дейим олардынъ соьзлери етти».

19Мен яне сорайман: «Исраил анъламадыма?» Биринши болып (Алладынъ соьзлери мен) Муса пайхамбар явап береди: «Миллет деп атап болмаяк миллет аркалы Мен сизде куьншилик уяндырарман. Анъсыз миллет аркалы сизди ашувландырарман».

20Ешая да йигерлик пен (Алладынъ соьзин) айтады:

«Мени излемегенлер Мени таптылар.

Мени сорамаганларга Оьзимди коьрсеттим».

21Ама Исраил акында булай айтады:


«Мен колымды тынълавсыз эм карсыласувшы халкка

куьн узагы созып турдым».

### 11


Алла Исраилди шет какпады


1Мен сорайман: «Алла Оьзининъ халкын шет кактыма?» Йок, эш болмас! Мен оьзим исраилшимен, Ибрагим тукымыннан, Бенямин ырувыннан.

2Алла энъ басыннан Оьзи айырып алган халкын шет какпады. Аьше, Ильяс акында Кие Язувда не айтылганын билмейсизбе? Ильяс Исраил халкына карсы Аллага шагынады:

3«Раббий, олар Сенинъ пайхамбарларынъды оьлтирдилер, курман этилуьвши ерлеринъди буздылар, мен ялгыз калдым. Мени де оьлтирмеге шалысадылар».

4Аьше, Алла ога кайдай явап берди? «Мен Оьзиме ети мынъ аьдем сайладым. Олар Баалдынъ[8] алдында тизлериннен шоькпедилер».

5Соьйтип те, аьлиги заманда да Алладынъ шапагаты ман сайланган кишкей ямагаты калды.

6Ама Алла оларды Оьз шапагаты ман сайлаган болса, сонда олардынъ эткен бир затына карамайды. Солай болмаса, шапагат энди шапагат болмас эди.

7Аьше, сонъы не? Исраил излеген затына етисалмады, тек Алла сайлаганлар етистилер. Калганлардынъ акылы сезимсиз болды.

8Кие Язувда язылгандай:

«Алла олардынъ рухын уйклатты.

Буьгуьнге дейим де олардынъ коьзлери коьрмейди,

А кулаклары эситпейди».

9Даут десенъ булай айтады:

«Олардынъ сыпыралары оларга тузак эм капкан болсын!

Суьринип йыгылсынлар эм тийисли язаларын алсынлар!

10Коьзлерин, коьралмагандай, каранъалык капласын,

Аркалары оьмир бойы буькирейип калсын!»

11Солай болса, мен сорайман: «Ювытлар йыгылаяк уьшин суьриндилерме?» Элбетте, йок! Олардынъ янъылувы ман баска миллетлилерге куткарылмага амал берилди. Сонынъ уьшин ювытлар оларды куьнлейди.

12А эгер дейим ювытлардынъ янъылувы дуныяга байлык эм йолдан таювлары баска миллетлерге байлык аькелген болса, йолга савлай кайтувлары оннан да уллы байлык аькелер.

13Энди сизге, баска миллетлилерге, соьзим. Мен баска миллетлилерге йиберилген элши болганым уьшин кызметим мен оьктемсиймен.

14Билким, оьзимнинъ халкымда сизге куьншилик тувдырып, бир кесегин куткаралсам ша?

15Эгер дейим (Алладынъ) оларды шетке кагувы буьтин дуныяды Оны ман ярастырган болса, оларды янъыдан кабыл этуьви тап оьлилерди яшавга кайтарувындай болар.

16Эгер дейим оьтпектен алынган баслапкы кесек Аллага багысланган болса, буьтин оьтпек те Ога багысланган. Эгер дейим зейтун теректинъ тамырлары Аллага багысланган болса, бутаклары да солай.

17Эгер дейим бутаклардынъ бир кесеклери сындырылган болса эм сен, кийик зейтун теректинъ бутагы, олардынъ орнына ялганып, бавда оьскен зейтуннынъ тамырына эм соьлине ортак болсанъ, сындырылган бутаклардынъ алдында мактанма.

18Мактансанъ, муны мутпа: тамырды сен тутпайсынъ, тамыр сени тутады.

19Билким, сен: «Мени терекке ялгар уьшин бутаклар сындырылган эдилер», – деп айтарсынъ.

20Дурыс. Олар иманлары болмаганы уьшин сындырылган эдилер, а сен иманлы болганынъ уьшин олардынъ орнындасынъ. Ама сен коькирексиме, корк!

21Алла табиат бутакларын аямаган. Солай болганда, Ол сени аяр деп ойланасынъма?

22Эсинъде тут, Алла эм танъ, эм де каты. Ол айырылып туьскенлерге каты, ама, Онынъ ийгилигине сенип турсанъ, сага танъ. Турмасанъ, сен де кесилип тасланаяксынъ.

23Ювытлар да, имансызлыкларында тиренмеселер, тагы да асыл терекке ялганаяклар. Неге десе оларды Алладынъ тагы да ялгамага куьши бар.

24Эгер дейим сен табиаты кийик зейтуннан кесилип, табиатка карсы бав зейтунына ялганган болсанъ, сол заманда Аллага сындырылган табиат бутакларды оьз терегине кайтармага тагы да енъил.

25Кардашлар, сиз оьзинъизди бек акыллыга санаманъыз деп, мен сизге бир сырды ашпага суьемен: исраилшилердинъ сезимсизлиги дайымлыкка тувыл, тек баска миллетлилерден иман эткенлердинъ саны толганга дейим тураяк.

26Эне сол заманда буьтин Исраил куткарылаяк. Кие Язувда айтылгандай:

«Сионнан Куткарувшы келеек,

Якуптынъ тувдыкларыннан алласызлыкты курытаяк.

27Эм Мен олардынъ куьналарын йок эткенде сосы антласувды олар ман бегитирмен».

28Олар Ийги Хабарды кабыл этпегенлери уьшин Аллага душпан, бу да сизге, баска миллетлилерге, пайдалы болып шыкты. Ама олар – Алла сайлаган халк, Алла оларды ата-бабаларынынъ хаьтерине суьеди.

29Неге десе Онынъ савгалары эм шакырувы артына алынмас.

30Бир заманларда сиз де Аллага бойсынмайтаган эдинъиз, а энди исраилшилердинъ бойсынмавлыклары уьшин Алла сизди языксынды.

31Соьйтип олар энди де Аллага бойсынмайдылар. Ама Алла сизди языксынгандай, оларды да языксынаяк.

32Неге десе Алла баьрисин языксынар уьшин оларды бойсынмавлыктынъ есири этти.

33Ай, Алладынъ байлыгынынъ, акыллылыгынынъ, билимлилигининъ теренлиги! Онынъ карарлары акылга сыйынмас, йоллары эш бир заманда да анъласылмас!

34«Ким Раббийдинъ акылын анълаган

эм ким Онынъ кенъесшиси болган?

35Артына кайтармага амалсыз керек болган

не болса да бир затты Раббийге ким берген экен?»

36Неге десе баьри зат Раббийден, Раббий аркалы, Раббий уьшин! Ога оьмирлерге данък! Амин.


### 12


Иманлыдынъ янъы яшавы


1Соьйтип, кардашлар, Алладынъ коьрсеткен рагимлиги уьшин, сизге ялбараман: шаркынъызды, Аллага яраган, Ога багысланган тири курманлыктай, беринъиз. Солай этип, Ога туьз акыл ман куллык этерсиз.

2Сосы оьмирдинъ яшав турмысына келиспенъиз, тек Алла акылынъызды янъыртувы ман сизди туьрлендирсин. Соьйтип Алладынъ буйырыгын, Оны разы эткен яхшы эм кемшиликсиз затларды, тинтип анъларсыз.

3Алла мага шапагатын коьрсеткени уьшин сизинъ аьр биринъизге айтаман: оьзинъизди тийислисиннен артык коьтерменъиз. Оьзинъиз акында Алла аьр биринъизге берген иман оьлшемине коьре туьз акыллы болып ойланъыз.

4Мысалыга, бизим шаркымыз: ол бир, ама онда коьплеген муьшелер бар, эм аьр бирининъ ислери туьрли-туьрли.

5Биз де солай: биз коьп болсак та Масих пен бирликте бир шарк кураймыз, а айырым-айырым караганда бир биримизге, онынъ туьрли муьшелеримиз.

6Алладынъ бизге коьрсеткен шапагатына коьре бизим туьрли рух савгаларымыз бар: Ол бизге пайхамбар болмага амал берген болса, иманымыз бизге калай куьш берсе, солай пайхамбарлык этеегинъиз.

7Кимге баскаларга кызмет кылмага берилген болса, кылсын. Ким уьйретуьвши болса, уьйретсин.

8Ким коьнъил коьтеруьвши болса, коьтерсин. Ким садака беруьвши болса, юмартлык пан берсин. Ким басшылык эте болса, сол кайратлык пан басшыласын. Ким баскаларга танъ болса, шатланып этсин.

9Суьйиминъиз экиюзли болмасын. Яманлыкты коьрип болманъыз, ийгиликке байланынъыз.

10Бир биринъизди, кардашлардай, буьтин юрегинъиз бен суьйинъиз. Бир биринъизди сыйлавда базласынъыз.

11Эриншек болмай, коьнъилинъиз Алла Рухы ман янып, Раббийге каныгыслы куллык этинъиз.

12Уьмит сизге суьйиниш аькелсин; баьледе каты болынъыз; арымаганлай дува этинъиз;

13имандасларынъыз муктажлыкта калганда, бар болганынъыз бан боьлисинъиз; конакбайшылык коьрсетип билинъиз.

14Сизге залымлык эткенлерге ийгилик тиленъиз. Ийгилик тиленъиз, каргаманъыз.

15Суьйингенлер мен суьйининъиз, йылаганлар ман йыланъыз.

16Бир биринъиз бен татымлыкта яшанъыз. Коькирексименъиз, а сансыз аьдемлер мен айкасынъыз. Билмегеним йок деп, турманъыз.

17Яманлыкка яманлык пан явапламанъыз. Баьри аьдемлер ийгилик деп санаган затларга эс беринъиз.

18Эгер сизинъ янынъыздан амал болса, баьриси мен тынышлыкта яшанъыз.

19Аьзизлерим, Оьзинъиз уьшин оьш алманъыз, Алладынъ ашувына ер калдырынъыз. Неге десе Кие Язувда айтылгандай: «Оьш алув – Меники, Мен кайтарып береекпен, – дейди Раббий».

20Керисинше, «эгер сенинъ явынъ аш болса, ога ас бер; сувсаса, сув ишир. Соьйтип этсенъ, оны бек уялтарсынъ».

21Яманлык сени енъмесин, яманлыкты ийгилик пен енъ.


### 13


Аькимлерге бойсынынъыз


1Баьринъиз де басшылык этетаган аькимлерге бойсынынъыз, неге десе Алладан болмаган бир аькимлик те йок эм аьлиги заманнынъ аькимлерин Алла салган.

2Сога коьре ким аькимлерге карсы шыкса, сол Алладынъ эмирине карсы шыгады. Карсы шыкканлар язаланар.

3Аькимлер ийги ислерге тувыл, яманлыкларга коркынышлы. Аькимлерден коркпага суьймесенъ, ийгилик эт, олар сени мактарлар.

4Олар Алладынъ куллары эм сенинъ ийгилигинъ уьшин аьрекетлейдилер. Эгер дейим сен яманлык эте болсанъ, сол заманда корк: олар босына кылыш юргистпейдилер, Алладынъ яманлык этетаганларга кескен оькимин эм язасын толтырып, Аллага куллык этедилер.

5Эне сол себепли, сен тек Алладынъ язасыннан коркып калмай, а ырызынъа тынълап, аькимлерге бойсынмага керексинъ.

6Соны уьшин де сиз ясак тоьлейсиз, неге десе аькимлер оьзлерининъ бу борышына эс боьлип, Аллага кызмет кыладылар.

7Соьйтип, аьр кимге де тийислисин беринъиз: ясак излегенге – ясак, тоьлев излегенге – тоьлев, сый излегенге – сый, оьрмет излегенге – оьрмет.


Бир биринъизди суьйинъиз


8Биревге де бир биринъизди суьюв борышыннан баска борышынъыз болмасын. Ким баскады суьеди, сол Тауратты толтырады.

9Неге десе «зиналык этпе, оьлтирме, урлама, сукланма» деген парызлардынъ эм баска парызлардынъ ортак маьнеси, толысынша, биринде айтылган: «Ювыгынъды, оьзинъди суьйгендей этип, суьй».

10Суьюв баскага зарар аькелмейди. Сонынъ уьшин суьюв – Тауратты толтырув.

11Соьле кайдай заман болганын билип, тийислисинше яшанъыз. Сизге уйкыдан уянмага заман келди, неге десе, бас деп, иман эткен заманымыздан эсе, куткарылувымыз энди ювык.

12Туьн бираздан сонъ кетип, куьн келеятыр. Суьйткенде, каранъалыктынъ ислерин таслап, ярыктынъ савыт-садакларын уьстимизге киеек.

13Куьннинъ ярыгында болганлардай тийисли яшаяк: тийиссиз ойнаклавга, эсируьвге, каьхпеликке эм аьдепсизликке, эрисуьвге эм куьншиликке берилмеек.

14Куьбе кийгендей, Раббийимиз Иса Масихтинъ куьши мен савытланынъыз. Сонда инсан кылыгынъыздынъ куьсевлерине берилмеге ойламассыз.


### 14


Иманы берк болганлар ман болмаганлар


1Иманы берк болмаганды оьзинъизге алынъыз, тек онынъ караслары акында оны ман эриспенъиз.

2Айтпага, ким болса да бирев, баьри затты да ашамага болаяк деп, санайды. Баска бирев, иманы берк болмаган, тек ясылша ашайды.

3Баьри затты ашаган ашамаганга мисетсинмей карамасын, ашамаган да ашаганды бетлемесин, неге десе оны Алла кабыл этти!

4Ят кисидинъ кулын бетлемеге сен ким болгансынъ?! Сол кулдынъ тек Иеси тувра яде терис эткенин айтар. Эм сол кул тувра болып шыгар, неге десе Иесининъ оны тувра шыгармага куьши бар.

5Бирев, куьнлердинъ ишинде маьнели куьнлер бар деп, санайды. Баска биревге баьри куьнлер де бирдей. Аьр ким де оьз акылы ынандыргандай этсин.

6Бир куьнди айырып сыйлаган, Раббийди сыйлайды. Ашаган да Раббийди сыйлап, ашайды, неге десе ас уьшин Аллага шуькир этеди. Ашамаган да, Раббийди сыйлап, ашамайды. Ол да Аллага шуькир этеди.

7Неге десе бирев де тек оьзи уьшин яшамайды, бирев де тек оьзи уьшин оьлмейди.

8Эгер дейим биз яшайтаган болсак, Раббий уьшин яшаймыз. Эгер дейим оьле болсак, Раббий уьшин оьлемиз. Тири болсак та, оьли болсак та биз – Раббийдикимиз.

9Неге десе Масих оьлилерге де, тирилерге де иелик суьрер уьшин оьлди эм янъыдан яшап баслады.

10Суьйткенде, неге иман кардашынъды бетлейсинъ? Сен ше? Неге кардашынъды кем коьресинъ? Биз баьримиз де Алла оькимининъ алдына шыгаякпыз.

11Кие Язув айтады да:

«Мен яшавым ман ант этемен, – дейди Раббий, –

Меним алдымда аьр бир аьдем тизине шоьнъкеек,

аьр бир тил Аллага мактав соьзин айтаяк».

12Соьйтип, аьр биримиз Алла алдында оьзи акында явап береек.

13Энди бир биримизге оьким шыгармаяк. Онынъ орнына иман кардашынъызды састыргандай, йолдан тайдыргандай затлар этпеске карарлы болынъыз.

14Оьз-оьзиннен бир ас та арам болмаганын билемен. Раббий Иса мени сога толы ынандырды. Ама аьдем оьзи бир затты арам деп санаса, сол зат ога арам болады.

15Ама ашаган ырызкынъ кардашынъды кайгыртса, сол заманда суьюв йорыклары ман яшамайсынъ. Сол кардашынъды ырызкынъ ман йойма, онынъ уьшин Масих яшавын берген.

16Соьйтип, сиз ийгилик деп санаган зат яманланмасын.

17Неге десе Алладынъ патшалыгы ас-сув ишуьв тувыл, ол – туврашылык, тынышлык эм Кие Рух берген суьйиниш.

18Эгер дейим инсан Масихке солай кызмет кылса, Аллады разы этеди эм аьдемлерге ярайды.

19Солай этип биз тынышлык аькелген эм бир биримизди иман ягыннан куьшлендирген затларга ымтылмага керекпиз.

20Ас уьшин Алладынъ исин бузба. Баьри аслар – алал, ама ашаган асы ман баскаларды йолдан тайдыратаган аьдем яманлык этеди.

21Кардашынъды йолдан тайдыраякка себеп болмас уьшин, энъ де ийгиси – эт те еме, шагыр да ишпе, баска затты да этпе.

22Бу затлар акында неге ынансанъ, сол сени мен Алла арасында калсын. Ким тувра деп санаган затын этип, оьзин терис коьрмесе, сол – наьсипли.

23-26Ама ол, бир зат ашап болаякпа экен деп, шеклене турып, кене де ашаса, ога оьким кесилер, неге десе иманына коьре этпейди. Иман ман этилмеген аьр зат та – куьна[9].


### 15


1Биз, иманлары берк болганлар, тек оьзимиз суьйгенди этпей, карувсызлардынъ куьшсизликлерине шыдамага керекпиз.

2Аьр биримиз де ювыгымыздынъ иманын беркитер уьшин ога не ийги болаягын ойлап, оны разы этпеге куьресеек.

3Масих Оьзи де суьйгениндей этпеген, ама Кие Язувда айтылгандай:

«Сени яманлаганлардынъ корлавлары

Мага туьсти».

4Кие Язувда язылганлардынъ баьриси де берген шыдамлыгы эм коьнъил коьтеруьви аркалы уьмитимизди тутпага бизге насихат беруьв уьшин язылган.

5-6Сабырлык беруьвши эм коьнъил коьтеруьвши Алла, Иса Масихтинъ коьримине иерип, оьз аранъызда бир акылда болганынъызды савга этсин. Соьйтип, бир юректен, бир авыздан Раббийимиз Иса Масихтинъ Алласын эм Атасын данъкларсыз.

7Сол себепли Масих сизди Алладынъ данъкы уьшин калай Оьзине алган болса, сиз де бир биринъизди солай алынъыз.

8-9Неге десе айтаягым бу: Масих Алладынъ сенимли болганын коьрсетер уьшин, Онынъ ювытлардынъ ата-бабаларына берген Соьзи толтырылганын бегитип, баска миллетлилер де, оларды языксынганы уьшин, Аллады данъкласынлар деп, ювытлардынъ кулы болды. Кие Язувда язылгандай:

«Сол себепли Сени миллетлер арасында данъкларман,

Сенинъ атынъды мактап йырларман».

10Тагы да айтылады: «Ай, миллетлер, Алладынъ халкы ман бирге куванынъыз!»

11Эм тагы:

«Баьри миллетлер, Раббийди мактанъыз!

Баьри халклар Ога мактав шыгарсынлар!»

12Ешая пайхамбар да айтады:

«Ишайдынъ[10] Тамыры келеек,

Коьтерилип, миллетлердинъ уьстинде аькимлик суьреек,

Ога миллетлер сенееклер».

13Уьмит булагы Алла – иманынъыз аркалы сизди аьр туьрли суьйинишке эм тынышлыкка толтырсын, соьйтип, уьмитинъиз Кие Рухтынъ куьдирети мен коьптен коьп оьссин.


Масихтинъ куллыкшылары


14Сиз болсанъыз, кардашларым, ийгиликке толганынъызга, аьр туьрли билимге уьйренип, бир биринъизге насихат берип билгенинъизге толы ынанаман.

15Кенем де Алла мага берген шапагаты ман бир кесек затларды эсинъизге туьсиреек болып, сосы хатты сизге бираз йигерлик пен яздым.

16Алла мени баска миллетлилер уьшин Иса Масихтинъ кызметшиси болмага салган. Ювыт болмаганлар Аллага яраган, Кие Рух пан Ога багысланган курман болсын деп, мен, Алладынъ Ийги Хабарын яювды кие борышым деп санап, куллык этемен.

17Мен, Иса Масихке байыр болып, Аллага багыслаган ислерим мен оьктемсимеге боламан.

18-19Неге десе Масихтинъ, баска миллетлилерди Аллага бойсындырар уьшин мен аркалы соьз эм ис пен, аьлемет нышанлар эм аьжейиплердинъ куьши мен, Алла Рухынынъ куьдирети мен эткенлериннен баска бир затты да йигерли айтпага болмаспан. Соьйтип, Ерусалимнен баслап, Иллирияга кадер айланып, Масих акындагы Ийги Хабарды аьр ерде билдирдим.

20Солай этип, дайым да Масихтинъ атын эш эситпеген ерлерде Ийги Хабарды яймага каьрледим. Баскалардынъ аьзирлеген негизлеринде куллыгымды курамага суьймедим.

21Кие Язувда айтылгандай:

«Оннан хабарлары болмаганлар – коьрееклер,

эситпегенлер – анълаяклар».

22Коьп кере сизге келмеге деп ойлап, бармаганымнынъ себеби сол.

23-24А энди сосы ерлерде баска исим калмады эм, коьп йыллардан бербетин сизге келмеге аьсиретим болганнан себеп, Испанияга бара турып, сизди йокларман. Соьйтип, элгезерлигимде сиз мен коьрисермен эм сиз бен бираз заман озгарып завыкланганнан сонъ, сиз мени йолга шыгарып, Испанияга йиберерсиз деп уьмит этемен.

25А соьле мен Ерусалимге Аллага багысланганларга кызмет кылмага бараятырман.

26Македония эм Ахая (иман ямагатлары) Ерусалимдеги колайсыз имандасларына суьйип йыйган акшады аькелемен.

27Аьше, бу ярдамды суьйип йибередилер. Оьзлери де оларга борышлылар: эгер дейим ювытлар баска миллетлилер мен рух байлыклары ман боьлискен болсалар, баска миллетлилер де ювытлардынъ ден муктажларын йок этип ярдамласпага тийислилер.

28Сол исти толтырып, йыйылган садакады оларга таптырганнан сонъ, сизге келип, Испанияга кетеекпен.

29Билемен: сизге келсем, Масихтинъ берекетли савгаларын толысынша аькелеекпен.

30Кардашлар, Раббийимиз Иса Масихтинъ эм Кие Рух савга эткен суьювдинъ аты ман сизге ялбарып тилеймен, Алладынъ алдында меним уьшин дува этип, куьресуьвимге косылынъыз.

31Юдеядагы имансызлардан кутылайым, а Ерусалимге алып бараятырган ярдамымды имандасларым кабыл этсинлер деп, тиленъиз.

32Эне сол заманда, Алла буйырса, мен сизге суьйиниш пен келип, коьнъилим мен тыншаярман.

33Тынышлыктынъ булагы – Алла баьринъиз бен бирге болсын. Амин.


### 16


Тилеклер мен саламлар


1Кенкрия иман ямагатынынъ ярдамшыларыннан бири болган (иман) карындасымыз Фиба ман сизди таныстырмага суьемен.

2Аллага багысланган аьдемлерге тийислише, оны Раббийдинъ аты ман кабыл этип алынъыз, бир кереклиси болса, ярдам этинъиз. Ол оьзи коьплерге ярдамласкан, олардынъ ишинде мен де барман.

3Иса Масихке мени мен бирге кызмет кылган Приска ман (эри) Аквилага салам.

4Олар меним уьшин яшавларын йоймага болаякларын биле турып, коркпадылар. Тек мен тувыл, а баьри баска миллетлилердинъ иман ямагатлары оларга сав болынъыз деп айтадылар.

5Меним саламымды олардынъ уьйинде йыйылатаган иман ямагатына да беринъиз. Асия элинде биринши болып Масихке ынанган баалы досым Эпенетке де салам беринъиз.

6Сиз уьшин коьп ислеген Марияга салам.

7Мени мен бирге тутнакта болган ырувдасларым Андроникке эм Юнияга салам. Олар элшилер арасында белгили аьдемлер эм Масихке меннен алдын ынанганлар.

8Раббийдинъ йолында барган баалы досым Амплиятка да салам.

9Мени мен бирге Масихке кызмет кылатаган Урбанга эм баалы досым Стахиске салам.

10Масихке алаллыгы тергелген Апеллеске салам. Аристобулдынъ уьйдегилерине салам.

11Меним ювыгым Иродионга салам. Наркистинъ уьйдегилериннен Раббийге байыр болганларга салам.

12Раббий уьшин ислеген Трифена ман Трифосага салам. Раббий уьшин коьп кызмет кылган баалы Персидага салам.

13Раббийдинъ сайлап алган кулы Руфка эм Руфтынъ мага да ана болган анасына салам.

14Асинкритке, Флегонга, Эрмеске, Патробаска, Эрмаска эм олар ман бирге болган баска кардашларымызга салам.

15Филологка эм Юлияга, Нерейге эм онынъ карындасына, Олимпаска эм оны ман бирге болган баьри имандасларымызга салам.

16Бир биринъизди, Аллага багысланганларга тийислише оьбип, саламланъыз. Масихтинъ баьри иман ямагатларыннан салам.

17Тилеймен, кардашлар, эрисуьвлер аькелген, сиз алган тувра окув ман келиспей, баскаларды йолдан тайдырган аьдемлерден сак болынъыз. Олардан эрек турынъыз.

18Сондай аьдемлер Раббийимиз Масихке тувыл, оьзлерининъ асказанына куллык этедилер. Анъкылдакларды аьруьв соьзлери мен, комлавлары ман алдайдылар.

19Раббийге тынълаганынъызды баьриси де биледи. Сога коьре мен сизинъ уьшин куванаман. Ама яхшылык ягыннан акыллы, яманлык яныннан аьйлесиз болувынъызды суьемен.

20Тынышлыктынъ булагы – Алла тезден ибилисти аягынъыздынъ астына таслаяк. Раббийимиз Исадынъ шапагаты сизи мен болсын.

21Меним кызмет досым Тимотей сизге салам береди. Ювыкларым Лукий, Ясон, Сосипатер де салам бередилер.

22Мен, сосы хатты кагытка туьсирген Тертий, Раббийге байыр бирев болып, сизди саламлайман.

23-24Уьйинде иман ямагаты йыйылатаган конакбайым Гай да салам йибереди. Шахар казнашысы Эрасттан эм кардашымыз Куарттан салам[11].

(25) Аллага данък! Мен яятаган Ийги Хабар – Иса Масих акында билдируьв аркалы, оьмирлик заманлардан бери тасаланып калган сырдынъ ашылувы ман сизинъ иманынъызды беркитпеге Алладынъ куьши бар.

(26) Сол сыр энди ярыкка шыкты эм оьмирлик Алладынъ эмирине коьре пайхамбарлардынъ язувлары аркалы, баьри миллетлерге, иман этип Аллага бойсынсынлар деп, билдирилди.

(27) Акыллылыктынъ булагы болган бир Аллага Иса Масих аркалы оьмирлерге данък болсын! Амин.


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

5:14 - Келеек Инсан: Иса Масих.

[2]

8:1 - Иса Масихке байыр болганлар: инсан кылыгына бойсынмай, Алла Рухына бойсынып яшайтаганлар (8:4).

[3]

8:15 - Абба: арамей тилинде «Ата» деген соьз.

[4]

9:5 - Уллы %&x-glossary-link&%ата%%%-бабалар: Ибрагим, Исхак, Якуптай пайхамбарлар.

[5]

9:6 - Шынты Исраил: Иса Масихке ынанганлар.

[6]

9:9 - Сара: Ибрагим пайхамбардынъ пишеси.

[7]

9:16-17 - Пергаун: бурынгы Мысырдынъ патшасы.

[8]

11:4 - Баал: бир буттынъ (идолдынъ) аты.

[9]

14:23 - Кайбир текстлерде 16:25-27 аятларындагы соьзлер мунда язылган.

[10]

15:12 - Ишай: патша Дауттынъ атасы. Иса Масих онынъ тукымыннан эди. «Ишайдынъ Тамыры» Масихтинъ титулларыннан бири.

[11]

16:23-24 - Мунда кайбир текстлерде бу соьзлер де косылады: «Раббийимиз Иса Масихтинъ шапагаты баьринъиз бен болсын. Амин».